Fikri ve Sınai Haklar: Marka, Patent, Tasarım ve Telif

Fikri ve sınai haklar, bir işletmenin bilançosunda çoğu zaman görünmeyen ama değerinin önemli bir kısmını oluşturan varlıklardır. Bir marka, yazılım, ürün tasarımı veya teknik buluş, ancak doğru biçimde korunduğunda ve sözleşmelerle güvence altına alındığında ekonomik değer üretir. Türk hukukunda sınai haklar (marka, patent, faydalı model, tasarım, coğrafi işaret) 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununda (SMK); eser sahipliğinden doğan haklar ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda (FSEK) düzenlenir.

İki alan arasındaki temel fark, korumanın nasıl doğduğudur. Sınai haklar kural olarak Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) yapılan başvuru ve tescille korunur. Eser sahipliği ise eserin meydana getirilmesiyle kendiliğinden doğar; tescil şartı yoktur. Bu fark, ispat yöntemlerini ve sözleşmelerin kurulma biçimini doğrudan etkiler.

Marka

Başvuru ve ret nedenleri

SMK m.4'e göre marka, bir teşebbüsün mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmeyi sağlayan ve sicilde gösterilebilen her türlü işarettir. Başvuru, TÜRKPATENT tarafından önce mutlak ret nedenleri (m.5) bakımından incelenir: ayırt edici niteliği olmayan, malın cinsini veya niteliğini tanımlayan ya da halkı yanıltacak işaretler tescil edilmez. Başvuru bültende yayımlandıktan sonra, önceki hak sahipleri nispi ret nedenlerine (m.6) dayanarak iki ay içinde itiraz edebilir (m.18). Kurum, nispi ret nedenlerini kendiliğinden incelemez; bu nedenle marka sahiplerinin bülteni izlemesi pratik bir zorunluluktur.

Koruma süresi ve iptal

Tescilli marka, başvuru tarihinden itibaren on yıl korunur ve onar yıllık dönemlerle yenilenebilir (m.23). Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir neden olmaksızın Türkiye'de kullanılmayan veya kullanımına beş yıl kesintisiz ara verilen marka, iptal talebine konu olabilir (m.9, m.26). Kullanmama nedeniyle iptal talepleri, 10 Ocak 2024'ten itibaren mahkeme yerine TÜRKPATENT'e yapılmaktadır. Kullanımın ispatı için faturalar, katalog ve reklam materyalleri gibi tarihli belgelerin düzenli olarak saklanması önerilir.

Patent, faydalı model ve tasarım

Yeni, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilir buluşlar patentle korunur; koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıldır ve uzatılamaz. Buluş basamağı aranmayan faydalı modelde süre on yıldır. Bir buluşun başvurudan önce kamuya açıklanması yenilik şartını ortadan kaldırabileceğinden, ürün tanıtımı, akademik yayın veya yatırımcı sunumu öncesinde başvurunun yapılmış olması önemlidir.

Ürünün görünümü tasarım olarak korunur. Tescilli tasarımın koruma süresi beş yıldır ve beşer yıllık dönemler halinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. SMK, tescilsiz tasarımlar için de kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıllık sınırlı bir koruma öngörür. Çalışanların iş ilişkisi sırasında yaptıkları buluşlar ise SMK'daki çalışan buluşu hükümlerine tabidir; işverenin bu buluşlar üzerinde talep hakkı ve çalışanın makul bedel isteme hakkı vardır.

Telif hakları ve FSEK

FSEK, eserleri ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar ve sinema eserleri olarak sınıflandırır; bilgisayar programları da ilim ve edebiyat eseri olarak korunur. Eser sahibinin işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi mali hakları (FSEK m.20–25) ve eserin umuma arzı, adının belirtilmesi gibi manevi hakları vardır. Koruma süresi kural olarak eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren yetmiş yıldır (m.27).

Uygulamada en sık sorun, mali hakların devri veya lisansına ilişkin sözleşmelerdir. FSEK m.52'ye göre bu sözleşmelerin yazılı yapılması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. "Tüm haklar devredilmiştir" gibi genel ifadeler, hangi hakların devredildiği konusunda uyuşmazlık doğurabilir. Ajans, yazılım geliştiricisi veya serbest çalışanlarla yapılan sözleşmelerde bu şartın gözetilmesi özellikle önemlidir. Hakları ihlal edilen eser sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin üç katına kadar tazminat talep edebilir (m.68); izinsiz kullanımlar FSEK m.71 kapsamında suç da oluşturabilir.

Tecavüz halinde hukuki yollar

Marka, patent veya tasarım hakkına tecavüz halinde hak sahibi; tecavüzün tespitini, önlenmesini, durdurulmasını, maddi ve manevi zararın tazminini, ürünlere el konulmasını ve kararın ilanını isteyebilir (SMK m.149). Dava açılmadan önce veya dava sırasında, piyasadaki ürünlerin toplatılması veya satışın durdurulması için ihtiyati tedbir talep edilebilir (m.159). Fikri ve sınai haklara ilişkin davalar, kurulduğu yerlerde fikri ve sınai haklar hukuk mahkemelerinde görülür.

Marka hakkına tecavüz, SMK m.30 kapsamında ayrıca suç teşkil eder. Taklit ürünlerin ithalat veya ihracatı sırasında gümrük idaresine başvurularak el koyma önlemi talep edilmesi de mümkündür. Bu önlemlerin etkili olabilmesi için hak sahibinin önceden gümrük idaresine başvuru yapmış olması, uygulamada süreci hızlandırır.

Sözleşmeler, alan adları ve ticari sırlar

Lisans sözleşmelerinde lisansın münhasır olup olmadığı, bölge ve süre sınırları, alt lisans verme yetkisi, kalite kontrolü ve sözleşme sona erdiğinde stokların akıbeti açıkça düzenlenmelidir. Sınai hakların devri ve lisansı sicile kaydedilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyebilir. ".tr" uzantılı alan adları TRABİS sistemi üzerinden tahsis edilir ve bu alan adlarına ilişkin uyuşmazlıklar için alternatif çözüm yolu öngörülmüştür. Ticari sırlar için ayrı bir tescil sistemi bulunmadığından korunmaları gizlilik sözleşmelerine, erişim kısıtlamalarına ve haksız rekabet hükümlerine (TTK m.54 vd.) dayanır.

Bu alanda yürüttüğümüz çalışmalar

Marka araştırması ve başvurusu, yayıma itiraz ve iptal süreçleri, lisans, devir, yazılım geliştirme ve gizlilik sözleşmelerinin hazırlanması ile tecavüz davaları ve ihtiyati tedbir taleplerini yürütüyoruz. Teknoloji şirketlerine yönelik çalışmalarımız için Telekomünikasyon ve Teknoloji, ilaç ve tıbbi cihaz alanındaki haklar için Yaşam Bilimleri ve Sağlık sayfalarına bakabilirsiniz. Dava süreçleri Uyuşmazlık Çözümü, şirket yapılanması ise Ticaret ve Şirketler Hukuku sayfalarında ele alınmıştır.

Başlıca konular

Marka başvurusu, yayıma itiraz ve tescil (SMK m.5, 6, 18)
Kullanmama nedeniyle iptal ve yenileme
Patent, faydalı model ve tasarım koruması
Eser sahipliği ve telif sözleşmeleri (FSEK)
Lisans, devir ve ortak geliştirme sözleşmeleri
Tecavüz davaları, ihtiyati tedbir ve gümrük önlemleri
Alan adı ve ticari sır uyuşmazlıkları

Sıkça sorulan sorular

Markamı tescil ettirmeden kullanırsam korunur muyum?

Tescilsiz markalar sınırlı ölçüde haksız rekabet hükümleriyle ve gerektiğinde gerçek hak sahipliği iddiasıyla korunabilir. Ancak SMK'nın sağladığı güçlü koruma ve ispat kolaylığı tescile bağlıdır.

Başkası benzer bir marka başvurusu yaptı; ne yapabilirim?

Başvurunun Resmî Marka Bülteninde yayımlanmasından itibaren iki ay içinde TÜRKPATENT'e itiraz edebilirsiniz. Süre kaçırılırsa, tescilden sonra mahkemede hükümsüzlük davası açmak gerekebilir.

Yazılımı geliştiren firma, kaynak kodu üzerinde hak iddia ediyor; ne olacak?

Bilgisayar programı FSEK kapsamında eser olarak korunur ve mali haklar kural olarak eser sahibinde kalır. Hakların size geçtiğini gösteren, hakları ayrı ayrı sayan yazılı bir sözleşme bulunup bulunmadığı belirleyicidir.

Marka tescili ne kadar süre geçerlidir?

Başvuru tarihinden itibaren on yıl geçerlidir ve onar yıllık dönemler halinde süresiz olarak yenilenebilir. Yenileme, koruma süresinin bittiği ayın sonuna kadar ve ek ücretle altı aylık ek süre içinde yapılabilir.

Buluşumu patent başvurusundan önce yatırımcılara sunabilir miyim?

Kamuya açıklama yenilik şartını ortadan kaldırabileceğinden, sunumların gizlilik sözleşmesiyle yapılması veya başvurunun sunumdan önce yapılması önerilir. SMK'da belirli şartlarla sınırlı bir açıklama süresi öngörülmüş olsa da bu korumaya güvenmek risklidir.

Mevzuat ve kaynaklar

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Mevzuat değişebileceğinden, somut durumunuz için güncel düzenlemelerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.